Wat ziet een vis?

Wat zien een vis Beet 11 november 2016

Water doet rare dingen met het zonlicht. Het dimt het licht en filtert sommige kleuren weg, waardoor op een paar meter diepte alles blauwgroen oogt. Vissen hebben zich aangepast aan die omstandigheden. Ze kunnen vooral de kleuren zien die in hun natuurlijke omgeving veel voorkomen. Sommige diepzeevissen zien alleen blauw licht, andere soorten ook groen, rood en ultraviolet.

Op het eerste gezicht lijken vissenogen heel anders dan de onze. Tamelijk plat, glad en zonder oogleden. Maar als je goed kijkt zijn er veel meer overeenkomsten dan verschillen. Ze werken allebei op dezelfde manier. Licht komt het vissenoog ook binnen via de pupil – bij mensen de drager van de oogkleur. Bij de meeste vissen kan de pupil niet van vorm kan veranderen. Alleen haaien en roggen kunnen ‘m samenknijpen, bijvoorbeeld als de zon fel schijnt.

Belangrijkste verschil tussen het oog van mens en vis zit ‘m in de lens, die ervoor zorgt dat je scherp kunt zien. Die lens in bij mensen een afgeplat gel-achtig schijfje. Bij vissen is het een kogelrond, hard knikkertje.

Water filtert kleuren uit. Vissoorten zijn daarop aangepast: hun ogen zijn extra gevoelig voor kleuren die in hun leefomgeving doordringen. Beeld via ksuweb.kennesaw.edu

Mensen en andere zoogdieren kunnen scherpstellen met spiertjes die het lensje straktrekken en platter maken. Vissen hebben een iets ander systeem: zij kunnen de ooglens een klein stukje naar voren en naar achteren bewegen. De afstand van de lens tot het netvlies kunnen ze zo aanpassen, waardoor ze ook kunnen scherpstellen.

De lens richt dus de lichtstralen op het netvlies, het laagje met zenuwcellen op de achterkant van het oog, dat zeer gevoelig is voor licht. Honderdduizenden van die zenuwcellen sturen vervolgens elk een elektrisch signaaltje naar het brein. En het brein maakt met al die signalen een beeld. Zo ontstaat simpel gezegd zicht uit licht.

Wat vissen eigenlijk “zien” is een interessante vraag. Mensen kunnen onderling erover vertellen en zo te weten komen wat we zien. Maar bij vissen is dat toch lastiger. We kunnen wel onderzoek doen en zien hoe vissen op vormen en kleuren reageren.

Er is de voorbij halve eeuw veel onderzoek gedaan naar hoe vissen reageren op licht. In de jaren zestig werden goudvissen voor het eerst getraind om op licht te reageren. Onderzoekers schenen met een lamp op een vlakje in een aquarium en de vis kreeg een beloning als ie er naartoe zwom. Vervolgens gingen de onderzoekers spelen met de kleur van het licht. Ze gebruikten alle kleuren van de regenboog.

Op die manier zagen onderzoekers dat goudvissen vooral alert reageren op blauwgroen licht, en veel minder op rood licht. Het goudvisoog is dus gevoeliger voor blauwgroen licht dan voor licht met rood-oranje tinten. Het onderzoek liet ook zien dat de goudvis verschillende kleuren kan waarnemen. De goudvis is niet de enige soort die dat kan. Van guppy tot kabeljauw: inmiddels staat vast dat kleurenzien bij vissen wijdverbreid is. Sommige vissoorten kunnen minstens zo goed kleuren zien als mensen. (….)

Artikel verschenen in Beet 11, november 2016

over Beet 11 November 2016